Es

Fraxinus excelsior (bot.)

Common ash (Eng.)

Frêne commun (Frans)

Gemeine Esche (Duits)

 

Oleaceae - olijffamilie

gewone es (Fraxinus excelsior)

 

De es zien we vaak als één van de grootste bomen in Nederland en België langs wegen, in parken en houtwallen. Opvallend zijn de rechte stammen, de zwarte, dikke winterknoppen en de langwerpige, platte zaadomhulsels die in trossen als zogenaamde 'essensleutels' tijdens de winter aan de bomen blijven hangen. In het Drentse en Twentse landschap  komen we de es vaak tegen. Door de opmerkelijke kwaliteiten van de es werd hij in het boerenland op vele plaatsen aangeplant  en kon daar als hakhout eeuwenlang overleven.

 

Plantkenmerken

De es die één - of tweehuizig kan zijn, is een bladverliezende inheemse loofboom die 40 m hoog kan worden. Hij heeft een ronde  of ovale kroon. De bladknoppen zijn opvallend zwart. De purperrode bloempluimen verschijnen voordat de bladeren uitlopen. Zij staan eerst rechtop en hangen later in trossen aan de uiteinden van de twijgen van het vorige jaar. Zij hebben bruinrode tot violette meeldraden en een vruchtbeginsel met een tweelobbige stempel. 

De ca. 35 cm lange bladeren zijn oneven geveerd. De smal-elliptische blaadjes hebben een fijn gezaagde rand. Zij lopen laat uit en vallen in het najaar groen van de boom. De es wortelt diep.

De bloemen ontwikkelen zich tot gevleugelde nootvruchten die in trossen lange tijd aan de boom blijven hangen. Er kunnen soms meer dan honderdduizend vruchten aan een boom hangen, vaak tot de volgende herfst.

De es wortelt diep en groeit snel. Essen kunnen een leeftijd van 250-300 jaar bereiken.

De schors blijft tot het veertigste levensjaar van de boom glad en is lichtgroengrijs. Pas daarna ontstaan donkerbruine groeven.bladknop

mannelijke bloemen

 

Naamgeving

De naam es is waarschijnlijk afgeleid van as vanwege de asgrijze kleur van de schors. Es kan ook te maken hebben met het Griekse woord ask wat speer betekent. De Grieken gebruikten namelijk essenhout voor het vervaardigen van hun speren.

De naam zou ook kunnen komen van es, een stuk cultuurgrond dat omheind was door essenhouten palen.

Fraxinus = vuurschijnsel is de oude Latijnse naam voor de es. Excelsior betekent hoger (dan de andere bomen) want als echte zonneboom reikt hij naar het licht en kan hij 45 m hoog worden.

De Germaanse naam voor de es was Yggdrasil en stond in verband met Ygg, één van de namen van Wodan/Odin (oppergod der Germanen).

De es wordt ook Venus van het woud genoemd. In Engeland spreekt men van de husbandry, de boerenboom, omdat het hout door boeren veelzijdig te gebruiken is.

Naar de es genoemde plaatsen in Nederland en België zijn o.a. Esbeek, Escharen, Essen, Asse, Asselt, As. De es is de enige boomsoort die na de ijstijden en de plooifase van de Alpen in Europa teruggekomen is. Zij behoort samen met de liguster, sering en jasmijn tot de olijffamilie.vrouwelijke bloemen

 

Soorten

Er bestaan minstens 65 soorten essen, als boom of als struik. Zij verschillen in hoogte, bladvorm en bladkleur. Ik noem hier maar enkele die zich duidelijk van andere soorten onderscheiden.

De gewone es (Fraxinus excelsior) komen we vaak tegen in het Nederlands landschap en in groenstroken. Uit hem zijn vele selecties ontwikkeld., b.v.  Fraxinus excelsior 'Jaspidea' , een geelbladige es die 10 meter hoog wordt.

De kogeles (Fraxinus excelsior 'Nana') is een struikvorm die hooguit 6 m hoog wordt. Hij ontwikkelt geen bloemen en vruchten en wordt wel eens in kleine tuinen aangeplant.

De treures (Fraxinus excelsior 'Pendula') heeft afhangende takken en wordt vaak als prieelboom

geplant.essenbladeren

 

De pluimes, manna-es (Fraxinus ornus) is een meestal meerstammige loofboom die minder hoog wordt dan de gewone es. Hij bloeit gelijk met het uitlopen van de bladeren. De bloemtrossen zijn sterk geurend.essenzaden

Fraxinus ornus 'Anita' verrast met een vlammend rode herfstkleur.

 

Fraxinus xanthoxyloides 'Dumosa' is een dwergvormige, zeer kleinbladige es die hooguit 150 cm hoog wordt.

 

De Amerikaanse es (Fraxinus americana) is inheems in oostelijk Noord-Amerika en kan als volwassen boom 25 m hoog worden. De donkergroene bladeren hebben een witachtig groene onderzijde.

 

Het bijzondere van Fraxinus angustifolia is dat de bladeren in het najaar geel tot wijnrood worden. Hij wordt vaak in lanen aangeplant.

 

De zachte es (Fraxinus pennsylvanica) is een grote tot 20 m hoge boom met een ronde kroon en een gevorkte stam. De blaadjes zijn matglanzend donkergroen en aan de onderzijde grijs behaard. In het najaar kleurt het blad geel.

essensleutels

 

Standplaats

De es houdt van voedselrijke, kalkhoudende en vochtige bodem, maar hij groeit ook op droge gronden. 

 

Verspreiding

De es komt algemeen voor in Europa tot aan de Oeral, Zuid-Scandinavië en de Middellandse Zee. In Engeland en Zwitserland is hij een belangrijke bosboom. Hij wordt daar gewaardeerd omdat het loof, dat gemakkelijk verteert, de bosgrond verrijkt en daardoor voor een rijk bodemleven zorgt. Hij groeit het liefst op vochtige leem-,klei- en krijtbodems. Bij ons vinden we hem voorla in rivier-en beekdalen in Zuid-Limburg, de Vlaamse Ardennen (bronbos) en de Voerstreek. Essenhakhoutstoven worden tegenwoordig zowel in Nederland als ook in België beschermd.

Hij groeit in gemengde loofbossen  tot in het middelgebergte, vaak langs water, in moerasbossen.  De gewone es (Fraxinus excelsior) vinden we in Noord-enWest-Europa, Fraxinus angustifolia en de pluimes (Fraxinus ornus) in Zuid-Europa.

bloeiende pluimes

Mythologie

De Es Yggdrasill was volgens de Edda (Noors epos) als wereldboom verbinding tussen wereld, onderwereld en de hemelen. Zij is het symbool voor onsterflijkheid en levenskracht.

"May your footfall be an ash’s root" is een Oudengelse manier om iemand geluk te wensen.

 

Yggdrasill heeft drie wortelen. De eerste reikt naar de woning van de mensen. Hier zitten de drie nornen (noodlotgodinnen) Verleden, Heden en Toekomst.

De tweede wortel reikt naar het land van de reuzen, die kracht en macht symboliseren. De derde wortel loopt naar het rijk van de bleke doodsgodin. Aan deze wortel knaagt de vreselijke slang Nidhöggr, die met de adelaar ruziet.

Volgens de Noorse/Germaanse/Griekse mythologie is de man uit een es ontstaan. Vikingen werden ook "esmensen" genoemd. Hun speerschachten, heften van messen en ook boten waren van essenhout gemaakt welke hun bijzondere macht verleende.Fraxinus angustifolia herfstkleur

De Keltische druïden sneden uit essenwortel magische tekens. De es symboliseerde voor hen het hele bestaan.

Op het Zweedse eiland Djursö groeit een  ca. 200 jaar oude es, die men Yggdrasill genoemd heeft. Hij heeft een omtrek van 9,82 m en een hoogte van 28 m.

De essencultus is bij de Germanen, Kelten en Grieken ouder dan de eikencultus. In de Griekse mythologie is Poseidon de god van de es.

Essen worden door nimfen bewoond en Nemesis, godin der wrake, droeg een staf van essenhout.

De lansen van de Griekse helden uit Ilias en Odyssee van Homerus waren van essenhout gemaakt. Achilles doodde Hector tijdens het gevecht om Troye met een speer van essenhout.

Amerikaanse es in herfstkleur

 

Gebruik

Al in het Stenen Tijdperk werd essenloof als veevoeder gebruikt.

Essenhout is hard, taai, maar toch elastisch en buigzaam. Men kan het goed splijten. De es staat bekend als wagenmakerboom omdat het hout werd gebruikt voor het vervaardigen van wagens en koetsen. Tegenwoordig maakt men ervan meubels, biljartstokken, stelen voor werktuigen zoals spades, honkbalknuppels en turntoestellen. Essenhout gebruikt men ook voor parket, trappen en betimmering.

In de Elzas spreekt men van de 'wondeboom' omdat men vroeger met de looizuurhoudende bast wonden behandelde.

Volgens de volksgeneeskunde werkt essenbast vochtafdrijvend en wordt het gebruikt tegen koortsige infecties. Thee van essenbladeren zou helpen bij jicht en reuma. Essenbladeren als rauwkostsalade versterken het immuunsysteem.

In de Middeleeuwen geloofde men in geplette essenzaden als afrodisiacum.

 

De es is  geschikt voor hakhoutbeheer. Het hakken bevordert het uitlopen van zijknoppen. Daardoor ontstaan lange, rechte stammen  die geschikt zijn voor stelen en om fruit en bomen te stutten. De es laat zich ook gemakkelijk als haag vlechten.

 

 

treuresVolksgeloof

Een beuk geeft troost een aanmoediging aan diegene die haar opzoekt. Wanneer men helderheid van denken nodig heeft, kan men dit aan een es vragen. 

Slangen hebben een afkeer van essenhout. In Engeland kookt men nu nog essenbladeren in water en geeft dit aftreksel aan dieren die door een slang gebeten zijn. Het zou ook bij mensen helpen.

Een huis, omgeven door essen, is veilig. Wanneer men tijdens de midzomernacht knoppen van de es eet, is men beschermd tegen heksen.

Het blad van de es gebruikte men vroeger in Engeland voor het verwijderen van wratten door te zeggen:" Es, es, ik bid U, koop deze wratten van mij!"

Het zaad van de es zou lustopwekkend bij mannen werken.

Van de manna-es (pluimes) won men door insnijding van de schors de zoete geelwitte 'manna' (sap) en gebruikte deze als laxeermiddel  en tegen hoest.

In de huidige kruidengeneeskunde worden essenbladeren als laxeermiddel en voor compressen bij gewrichtspijnen en etterende snijwonden gebruikt.herfstkleur van de pluimes

Tenslotte een oude boerenwijsheid:

' Staat de eik voor de es in’t blad, het zomerweer wordt schoon, niet nat.

Tooit de es zich voor de eik, regenstroom wacht weg en dijk.'

 

 

 

                       

 

 

 

 

Startpagina