Lijsterbes

Sorbus aucuparia (bot.)

Rowan of mountain ash (Eng.)

Sorbier commun, sorbier des oiseleurs (Frans)

Eberesche, Vogelbeere , Drosselbeere (Duits)

 

Rosaceae - roosfamilie

 

Lijsterbes heeft in het voorjaar een overdaad een bloemen en een grote hoeveelheid vruchten in het najaar. Hij heeft niet alleen sierwaarde, maar is ook een belangrijke voedselbron voor vogels, met name voor merels en lijsters.

 

Naamgeving

De gewone lijsterbes die we in Nederland tegen komen is Sorbus Aucuparia. Het Latijnse woord aucupor betekent vogelvangst, want de Romeinen gebruikten de rijpe bessen als lokaas .

Lijster betekent hippende vogel en rowan is afgeleid uit het Sanskriet woord runa wat tovenaar betekent. De lijsterbes wordt ook wel kraalboom, kwetsenbeienboom of vogelbessenboom genoemd. In Engeland noemt men hem ook witchwood (heksenhout) omdat hij heksen op een afstand zou houden.

 

Verspreiding

De lijsterbes is inheems in Europa, West SiberiŽ en Klein-AziŽ. Hij groeit in het laagland en gebergte (Alpen) tot een hoogte van 2400 m. In Nederland vinden we lijsterbessen vaak in parken en plantsoenen. Ze pronken daar vanaf augustus met hun oranje bestrossen.

 

Plantkenmerken

De gewone lijsterbes  kan een hoogte van ca. 15 meter bereiken en is vaak meerstammig. Hij heeft een slanke, gladde stam en een tamelijk brede kroon die in de eerste jaren nog tamelijk smal is. Typerend is het  geveerde blad. Het heeft 9 Ė15 lancetvormige zijblaadjes die zaagtandig gerand zijn. Eind april komen zij te voorschijn en vallen vrij vroeg in de herfst - vaak prachtig geel en rood getint - af.

 

Lijsterbes bloeit in mei met uitbundige bloemtuilen die een beetje op appelbloesem lijken. De bloemen zijn geelachtig wit en geuren sterk (niet erg lekker). De oranjerode vrucht is geen echte bes, maar een steenvrucht, eigenlijk een mini- appeltje, want zij bezit 2-3 steenharde zaden die in augustus rijp zijn en de herfst aankondigen. Het vlees is zurig en heeft een aromatische bijsmaak. Vogels zorgen voor de verspreiding, omdat de onverteerbare zaden hun lichaam weer verlaten. Als het zaad op geschikte aarde terechtkomt, groeit de lijsterbes een man in vijf jaar boven 't hoofd . Lijsterbes heeft veel licht nodig en wordt in Nederland meestal als laan-en plantsoenboom aangeplant.

De gladde stam is lichtgrijs en bladdert op latere leeftijd wat af.

 

Symboliek en mythen

De lijsterbes is zinnebeeld voor wijsheid, kracht en beschermt ons tegen het kwaad.

Hij is bij de Kelten de toverboom. Hij is gewijd aan de Keltisch-Gallische god Alianus.. De DruÔden gebruikten lijsterbesstokken bij hun rituelen. Vooral in Wales wordt de lijsterbes als heilige boom vereerd. Volgens een oude Ierse legende zou de vrouw zijn ontstaan uit een lijsterbes. In de Schotse Hooglanden werd de lijsterbes geplant tegen toverij. Ook lieten de herders hun schapen elk jaar onder de takken van een lijsterbes door lopen in de hoop dat ze daardoor gezond zouden blijven.Varkens gaf men een aftreksel van lijsterbessen als bescherming tegen ziektes.

Bij de oude Grieken was de lijsterbes gewijd aan Aphrodite, godin van liefde en schoonheid. Volgens een Romeinse legende groeiden er lijsterbessen uit de bloeddruppels van een arend die met de demonen streed.

De lijsterbes werd vroeger vaak op kerkhoven als toverboom en om demonen af te schrikken geplant. 

 

Volksgeloof

De Kelten waren van mening dat Ď..wie ook maar drie van deze bessen eet, al ware hij honderd jaar, hij in een jong mensch van dertig jaar zal veranderd worden'.

Reizigers droegen een twijgje bij zich om zeker te zijn van een  veilige aankomst.

Lijsterbestakken werden door boeren vroeger nabij de veestal gelegd om de dieren tegen ziektes te beschermen. Op 2 mei werd de vloer van de stallen met lijsterbestakken bedekt. Ook geloofde men dat  men melk beter kon karnen wanneer men lijsterbesstokken gebruikte.

 

Gebruik

Het hout van de lijsterbes is hart, dichtgenerfd en zeer geschikt om er meubels, keukengerei, gymnastiektoestellen, duim - en meetstokken van te maken. Het hout wordt ook gebruikt door houtdraaiers. Jonge twijgen van de lijsterbes worden gebruikt in rijshout, onder meer in Friese rijsbossen en ook in Brabantse haringband. Met de bast van de lijsterbes werd vroeger leer gelooid.

Nadat de vruchten 8 tot 12 uur geweekt zijn in verdunde azijn, kunnen zij tot jam verwerkt worden, eventueel gemengd met appels.

In Duitsland worden de bessen op jenever gezet. Zij bevatten veel vitamine C. Gedroogd en gemalen leveren zij een smakelijk meel op. Geroosterd zijn zij als koffiesurrogaat te gebruiken.

 

Enkele soorten

Zeer dicht verwant met de lijsterbes is de meelbes (Sorbus aria). Deze boom kan 20 meter hoog worden en heeft een dichte, ronde kroon. Zijn bladeren zijn ellipsvormig tot cirkelrond en hebben geen insnijdingen. Ze zijn aan de onderzijde witviltig. Hij bloeit eveneens in mei met witte bloemtrossen en ontwikkelt donkerrode bessen die graag door vogels verorberd worden. De meelbes wordt bij ons als sierboom in parken aangeplant.bloem van de zweedse lijsterbes

De Zweedse lijsterbes (Sorbus intermedia) is ontstaan uit een spontane kruising tussen lijsterbes en meelbes. De bladeren zijn veellobbig met gezaagde randen. De onderkant is grijs viltachtig behaard. De bloemen zijn wat groter dan bij de gewone lijsterbes. De vruchten zijn langwerpig, oranjerood en pas in september rijp. Ze zijn melig met een zoete smaak en bevatten meestal 2 pitten.

Deze boom is zeer goed tegen wind bestand. Het hout is blank en kernloos. Het laat zich gemakkelijk kloven en is daarom geschikt voor de vervaardiging van trommelstokken, kegels en houten ballen.

 

Een in Nederland haast onbekende soort is de Sorbus domestica, een tot 20 meter hoge boom met gevederd blad, grote witte bloemtrossen en peervormige rode bessen in september. Hij groeit vooral in submediterraan klimaat in gemengde eikenbossen in wijngebieden en is gevoelig voor late vorst.

 

De Amerikaanse lijsterbes ( Sorbus americana) is een kleine tot middelgrote boom met een lichtgrijze stam en glanzend roodbruine twijgen. Daardoor is hij in de winter een opvallende verschijning. De blaadjes kleuren in de herfst goudgeel. De bloemtuilen zijn groot en wit en de bessen oranjerood.

Sorbus x arnoldina 'Golden Wonder' is een snel groeiende cultivar die uitgroeit tot een middelgrote boom met een brede piramidale kroon. Opvallend is de donkerrode bladsteel. Het loof kleurt in de herfst lichtgeel tot oranjerood. Hij bloeit met grote, witte, viltige bloemtuilen. In augustus verschijnen okergele vruchten.

De Japanse lijsterbes (Sorbus commixta), inheems in Noordoost-Azie en Japan,  wordt niet hoger dan 8 tot 10 m. De gladde bast is zilvergrijs tot grijsbruin en voorzien van bruine lenticellen (schorsporieŽn). De bladeren verkleuren in de herfst van geel en rood naar diep koraalrood. De bloemen zijn witte tuilen die laat in het voorjaar verschijnen. De vruchten zijn glimmend oranjerood tot bruinachtig

 

Er bestaan een aantal siervormen met gele en oranje bessen. Er is ook een 'treurende' en een 'zuilvormige'  lijsterbes.

Standplaats

Lijsterbes stelt weinig eisen aan de bodem en gedijt op matig droge, voedselarme zure grond, maar toch het liefst op vochthoudende, humusrijke grond. Hij houdt van veel zon, maar doet het ook aardig in de halfschaduw. Hij is niet vorstgevoelig.

De lijsterbes groeit soms op de vreemdste plekken. Je ontdekt hem soms op muren en in vorken van andere bomen of op knotwilgen. Dat komt omdat de zaden van de lijsterbes door vogels die de bessen gegeten hebben, uitgepoept worden en dan gemakkelijk kiemen.

 Startpagina        Loofbomen