Vlier

 

Sambucus nigra (bot.)

Elder, black elderberry (Eng.)

Sureau noir (Frans)

Holunder (Duits)

 

Caprofoliaceae – kamperfoeliefamilie

 

Vlier kennen we meestal als struik, maar onder gunstige omstandigheden kan hij uitgroeien tot een10 m hoge bom. Een vlier in je tuin, liefst dicht bij het huis, houdt vliegen en muggen op afstand want die houden niet van de specifieke vliergeur. Ook mollen moeten er niets van hebben. Het is een prachtige struik die samen met kamperfoelie (zij zijn familie van elkaar) in het voorjaar heel vroeg groene blaadjes toont.

 

Verspreiding

Vlier komt bijna in heel Europa voor tot West-Siberië, Kaukasus en Klein-Azië. Hij groeit daar in het laagland tot in het middelgebergte (in de Alpen tot 1500 m), op open plekken in het bos, in heggen en in de duinen.

Vlieren zijn vanouds cultuurplanten rond boerderijen die tegenwoordig helaas nog weinig aangeplant worden, misschien omdat ze te gewoon zijn.

Zij wortelen ondiep, houden van een lichte plek, maar doen het ook goed in halfschaduw.

 

Naamgeving

Het Latijnse woord sambucus betekent schuiftrompet want vroeger werd vlierhout gebruikt voor het vervaardigen van fluitjes. Het wordt nu nog wel eens gebruikt voor het maken van mondstukken voor midwinterhoorns.

In Duitsland noemen ze deze struik Holunder, in Zuid-Limburg Hullunder of Holderteere. De mergrijke vliertakken kunnen op latere leeftijd hol worden.

De naam vlier zou zijn afgeleid van het Nederduitse vlieder wat betrekking heeft op het gevederde blad.

 

Soorten

De bij ons het meest in de wilde natuur voorkomende vlier is de Sambucus nigra.

Mooie soorten zijn ook bergvlier (Sambucus racemosa) en peterselievlier (Sambucus nigra laciniata). Deze laatste heeft opvallend fijn blad en bloeit met grote schermen.

Sambucus marginata heeft bladeren met een crèmewitte rand.

Sambucus aurea is een geelbladige soort.

Bijzonder is Sambucus nigra porphyrophylla guincho purple, een paarsbladige vlier met roze bloemen.

De bergvlier wordt minder groot dan de zwarte vlier (4 m).

Verder is er nog de Amerikaanse vlier(Sambucus canadensis maxima), een struik met opvallend grote bladeren en purperzwarte bessen. rijpe bessen

Wie ruimte heeft kan voor de Sambucus caerulea kiezen, een vlierboom die 10 m hoog kan worden.

Tenslotte bestaat er ook nog een vlier die geen struik, maar een vaste plant is, de Sambucus ebulus. Hij wordt niet hoger dan 1 m. De takken sterven in de herfst af. Zijn bessen zijn giftig!

 

Plantkundige kenmerken

Als de vlier volwassen is, heeft hij een brede kroon en overhangende takken. Deze zijn grijsbruin met vele kurkachtige wratten. Aan een steel zitten tegenover elkaar elliptische spitse blaadjes met gezaagde rand die bij kneuzing onaangenaam ruiken. Ze lopen vroeg in het voorjaar uit.

Vlier bloeit in mei/juni met vlakke of eivormige tuilen die geel - tot zuiverwit zijn, sterk geuren en zich na de bloei tot trossen van blauwzwarte bessen ontwikkelen. Vogels zijn er dol op en zorgen door het uitpoepen van de zaden voor verspreiding.

 

Planten

Vlier kunt u het beste planten als het blad afgevallen en de sapstroom in rust is. Hij levert bijna nooit problemen op, is gauw aan de nieuwe plek gewend. Wanneer u meerdere vlieren wilt planten, moet u er rekening mee houden dat zij breed uit zullen groeien. Op een humusrijke, iets vochtige grond zal de vlier goed kunnen gedijen. Peterselievlier

Vlieren zij gemakkelijk te stekken. Gesnoeide takken steekt u in het najaar of vroege winter diep in de aarde waarbij u 3 tot 4 ogen boven de grond houdt. Zij zullen bijna altijd wortelen. Tijdens de zomer kunt u groene takjes ook m.b.v. stekpoeder laten wortelen. dwergvlier Sambucus ebulus

 

Snoeien

Bij een volwassen struik worden de takken, die vrucht gedragen hebben in de winter (februari) weggesnoeid. Eenjarige scheuten worden uitgedund. Het is aan te bevelen, de vlier zo te snoeien dat er overal licht bij kan.

 

Ongedierte

Bladluizen voelen zich soms prettig op een vlierstruik, maar zijn na enkele weken weer verdwenen.

 

Gebruik

Wij kunnen van de bloeiende struik genieten, maar de bloemschermen ook plukken, in pannenkoekdeeg dompelen en in olie frituren.

Water waarin vlierbloesem heeft gelegen heeft zweetafdrijvende kracht, vooral als de takken op Sint-Jan (24 juni) worden gesneden. Vlierbessen werken licht laxerend en vochtafdrijvend. Zij worden ook gebruikt als drankje bij verkoudheid. In Engeland worden de "cat-cakes" overgoten met vlierbessenwijn. Gekneusde vlierbladeren en vlierthee op het huis gestreken houden de vliegen en muggen op een afstand. Bergvlier

Vlierbessen worden in de voedingsindustrie gebruikt als natuurlijke kleurstof. Als huismiddel helpen zij, keel - en buikpijn te genezen. Van de bloesem kun je een lekkere limonadesiroop maken. Aan kruisbessenjam geven enkele meegekookte vlierbessen een pittige smaak.

Kransen van vliertakken over de hoofden van paarden gelegd, houden lastige vliegen op afstand.

De bessen, en vooral de zaden bevatten een voor mensen giftige stof. Daarom mogen vlierbessen nooit rauw worden gegeten en moeten de zaden na het koken uitgezeefd worden. De bessen bevatten veel vitamine C.

 

Sprookjes en sagen

De vlier heeft voor mensen altijd een grote rol gespeeld. Hij is het symbool voor vruchtbaarheid en liefde. In Zweden kusten vrouwen die zwanger wilden worden een vlier.

Vrouw Holle (uit het bekende sprookje van Grimm) zou onder een Holunder gewoond hebben. In de Germaanse mythologie is de godin Holla beschermvrouwe van de vlier/holunder. In het Thüringer Woud zei men: Auf Johannestag blüht der Holler – da wird die Liebe noch toller.

In een sprookje van Andersen is sprake van het vliermoedertje. In veel landen mag men de vlier niet verminken of verbranden omdat hij een heilige boom is. De kippen zouden anders geen eieren meer leggen. Sambucus canadensis

 

Sambucus ceruleaVlier biedt bescherming voor de bliksem. In Friesland plantte men vaak een vlier op een graf. Een op oudejaarsdag gesneden vliertwijg die tot een hoepel wordt gebogen en in het huis wordt opgehangen, zou het huis voor brand bewaren.

Volgens een Griekse sage heeft Prometheus het vuur van de goden in een holle vlierstengel naar de mensen op aarde gebracht.

Wie onder een vlier sliep, werd beschermd door Vrouw Holle tegen muggen, slangen en toverij.

Alleen de christenen weigerden de vlier te vereren want Judas zou zich aan een vlier hebben opgehangen (wat mij onwaarschijnlijk lijkt omdat de takken daar veel te slap voor zijn). In de Duitse regio Pfalz is "Hölderlin" een duivelsnaam. In Engeland dacht men dat kinderen die met een vlierroede geslagen werden, niet meer zouden groeien. Het zou gevaarlijk zijn, een huis daar te bouwen waar een vlier heeft gestaan. In Galicië en Roemenië gold de vlier als duivelsboom.

 

   Startpagina          Loofbomen